Türkiye’nin toplumsal ve teknolojik dönüşüm sürecinde kaybolan, bugün dinlediğimizde yüzümüzde hafif bir tebessüm bırakan ya da şaşırtan 20 unutulmuş meslek aşağıda listelenmiştir.

I. HAVADA VE GÖKYÜZÜNDE

• görsel kikasworld.com tarafından yapay zeka ile hazırlanmıştır.

1. Uçak Dinleyicisi / Akustik Kulak (Kamu / Askeri)

• Hikayesi: Radar teknolojisi keşfedilmeden önce (1. ve 2. Dünya Savaşı dönemi), devasa betondan yapılma akustik aynalar veya pirinçten üretilmiş kulaklık benzeri dev trompetlerle gökyüzünü dinleyen insanlardı. Motor seslerini kilometrelerce öteden tespit edip uçağın yönünü ve yaklaşma hızını belirlemeye çalışırlardı.
• Doğuşu: Havadan gelebilecek hava saldırılarını erken tespit etme hayati ihtiyacı.
• Bitişi (1930’ların Sonu – 1940’lar): Radarın (Radyo Tespit ve Menzil Belirleme) icat edilmesi.

görsel kikasworld.com tarafından yapay zeka ile hazırlanmıştır.

2. Posta Güvercini Eğitmeni (Kamu / Askeri)

• Hikayesi: Telgrafın çekmediği veya cephe hattında gizliliğin esas olduğu dönemlerde özel güvercinleri eğiten kamu görevlileriydi.
• Doğuşu: Hızlı, hatlara takılmayan ve engellenemez askeri/mülki haberleşme ihtiyacı.
• Bitişi (1940’lar): Telsiz, radyo ve saha telefonlarının yaygınlaşması.

görsel kikasworld.com tarafından yapay zeka ile hazırlanmıştır.

3. Rasat Baloncusu (Kamu / Meteoroloji)

• Hikayesi: Meteoroloji istasyonlarında dev helyum balonlarını elleriyle hazırlayıp gökyüzüne salan, atmosferik veri toplayan teknik personel.
• Doğuşu: Erken dönem havacılık ve hava tahmini için veri ihtiyacı.
• Bitişi (2010’lar): Otomatik balon salma sistemleri (Auto-sonde) ve uydu teknolojileri.

4. Hava Gözetleme Tayyarecisi (Kamu / Askeri)

• Hikayesi: İlk havacılık çağında uçağın açık kokpitinde elinde dürbün ve haritayla düşman mevzilerini gözlemleyip not alan, bazen elle küçük bombalar atan havacılar.
• Doğuşu: Havadan keşif yapma ihtiyacı.
• Bitişi (1950’ler): Yüksek çözünürlüklü hava kameraları ve radar sistemleri.

5. Tayyare Piyango Biletçisi (Kamu / Türk Hava Kurumu)

• Hikayesi: Göğüslerinde ahşap tezgahlarıyla sokak sokak gezip Türk Hava Kurumu’na uçak alımı için fon toplayan, kuruma özel yetkili biletçiler.
• Doğuşu: Genç Cumhuriyet’in hava kuvvetlerini halk desteğiyle finanse etme amacı.
• Bitişi (1939): Bilet satışının Millî Piyango İdaresi’ne devredilmesi.

II. KARADA VE SOKAKLARDA

6. İnsan Çalar Saat / Uyandırmacı (Knocker-Upper & Sahur Davulcusu Klasiği) (Özel Sektör)

• Hikayesi: Sanayi Devrimi’yle birlikte fabrikalara tam saatinde gitmesi gereken ama çalar saati olmayan işçileri uyandıran “uyandırmacılar” türedi. Ellerindeki uzun bambu çubuklarla üst katların pencerelerine vurarak ya da üfleme borularıyla cama küçük bezelyeler fırlatarak insanları uyandırırlardı. Türkiye’deki karşılığı ise bu kültürün günümüze dek sembolik uzantısı olan Sokak Sahur Uyandırmacılarıdır.
• Doğuşu: Saatlerin pahalı ve lüks tüketim maddesi olduğu dönemde zaman yönetimi ihtiyacı.
• Bitişi (1940’lar – 1950’ler): Ucuz ve erişilebilir mekanik alarm saatlerinin yaygınlaşması.

7. İnsan Bilgisayar (Human Computer) (Kamu & Özel Sektör)

• Hikayesi: Elektronik işlemciler var olmadan önce, devasa matematiksel tabloları, roket yörüngelerini, nüfus sayımdaki istatistikleri ve mühendislik hesaplarını yapmak üzere yüzlerce kadın ve erkeğin yan yana oturup elden karmaşık denklemler çözdüğü meslek grubu. NASA (ve selefi NACA) gibi kurumlarda yüzlerce “insan bilgisayar” çalışırdı.
• Doğuşu: Karmaşık mühendislik ve bilimsel hesaplamaların insani işlem gücüyle çözülme zorunluluğu.
• Bitişi (1960’lar): IBM ve Alan Turing temelli dev dijital elektronik bilgisayarların devreye girmesi.

8. Fabrika Okuyucusu / Lektör (Lector) (Özel Sektör)

• Hikayesi: Özellikle tekstil, bant üretimi ve puro fabrikalarında, monoton iş yapan yüzlerce işçiyi eğlendirmek ve bilgilendirmek için bir kürsüye çıkıp yüksek sesle roman, siyasi haber, gazete veya şiir okuyan profesyonel okuyuculardı. İşçiler kendi yevmiyelerinden pay keserek bu okuyucunun maaşını öderlerdi.
• Doğuşu: Okur-yazarlığın düşük olması, monoton fabrika ortamında zihinsel uyarılma ihtiyacı.
• Bitişi (1930’lar – 1940’lar): Fabrikalara ses sistemlerinin ve radyoların kurulması.

9. Saka (Su Taşıyıcısı) (Özel Sektör / Esnaf)

• Hikayesi: Sırtlarındaki deri kırbalarla veya fıçılarla çeşmelerden evlere su taşıyan kent emektarları. Kapıdaki özel pirinç çan seslerinden tanınırlardı.
• Doğuşu: Şehir şebeke su altyapısının bulunmaması.
• Bitişi (1950’ler – 1960’lar): Evlere şehir şebeke suyunun bağlanması.

10. Kuşbaz / Kuşçu (Kamu / Saray)

• Hikayesi: Osmanlı sarayında av doğanlarını, şahinleri eğiten ve padişahın av seferlerini organize eden devlet memurları.
• Doğuşu: Saray gelenekleri ve askeri haberleşme/av kültürü.
• Bitişi (19. Yüzyıl Sonu): Geleneksel saray avcılığının bitmesi ve ateşli silahların hakimiyeti.

11. Arzuhalci (Özel Sektör / Serbest)

• Hikayesi: Adliye ve hükümet konağı kapılarında küçük bir ahşap sehpa ve daktilosuyla bekleyen, okuma yazması olmayan ya da hukuki dilden anlamayan vatandaşın derdini daktiloya döken mahalle kalemi.
• Doğuşu: Okuma-yazma oranının düşüklüğü ve karmaşık devlet bürokrasisi.
• Bitişi (2000’ler): e-Devlet sisteminin kurulması ve okur-yazarlığın yaygınlaşması.

12. Cipçi (Dağ Taksicisi) (Özel Sektör)

• Hikayesi: Karadeniz ve Doğu Anadolu’nun engebeli arazilerinde, II. Dünya Savaşı’ndan kalan Willy’s Jiplerle yolcu ve yük taşıyan efsanevi sürücüler.
• Doğuşu: Karayolu altyapısının olmaması.
• Bitişi (1990’lar): Asfalt yolların yapılması, SUV ve minibüslerin gelmesi.

görsel kikasworld.com tarafından yapay zeka ile hazırlanmıştır.

13. Ayaklı Kütüphane / Sahhaf-ı Seyyar (Özel Sektör)

• Hikayesi: Küfelerinde veya heybelerinde taşıdıkları nadide kitapları kahvehaneleri gezerek meraklısına kiralayan ya da satan kültür hamalları.
• Doğuşu: Kitabevi ve halk kütüphanelerinin yetersizliği.
• Bitişi (1960’lar): Modern matbaacılık ve yaygın kitabevleri.

14. Kapan (Tartı) Memuru (Kamu)

• Hikayesi: Osmanlı’da hallere (kapanlara) gelen sebze, meyve ve tahılların adaletli tartılmasından sorumlu devlet görevlisi.
• Doğuşu: Ticarette sahteciliği önleme ve doğru vergilendirme ihtiyacı.
• Bitişi (20. Yüzyıl Başı): Modern belediyecilik ve hal kanunlarının değişmesi.

15. Bıçak Bileyleyici / Çarkçı (Özel Sektör)

• Hikayesi: Pedallı bileyleme çarklarıyla sokak sokak gezip “Bıçakçııı!” diye bağıran, dükkan sokak aralarında kıvılcımlar saçarak çalışan ustalardır.
• Doğuşu: Ev aletlerinin değerli ve uzun süreli kullanımının zorunlu olması.
• Bitişi (2010’lar): Ucuz kullan-at ev gereçleri ve ev tipi pratik bileme cihazları.

16. Mancacı (Kedi & Köpek Yemcisi) [Özel Sektör / Esnaf]

Bitişi (1920’ler – 1930’lar): Cumhuriyet’in ilk yıllarında kent hijyeni politikalarının değişmesi, sokak hayvanı nüfusunun kontrol altına alınmaya çalışılması ve mahalle kültürünün çözülmesi.

Hikayesi: Omuzlarında asılı iki tarafı küfeli sırıklarıyla sokak sokak gezen mancacılar, ciğer, sakatat ve pişmiş et satarlardı. Ancak müşterileri sadece sokak hayvanları değildi; mahalle sakinleri sevabına ya da bir dileği gerçekleştiğinde mancacıya para verir, mancacı da mahalledeki kedi ve köpekleri et etrafında toplayarak onları beslerdi. Bir nevi “sokak hayvanları için mobil hayır kurumu” gibi çalışırlardı.

Doğuşu: Osmanlı toplumundaki yüksek hayvan sevgisi, vakıf kültürü ve sokak hayvanlarının kent yaşamının doğal bir parçası olması.

III. DENİZDE VE SULARDA

16. Mavnacı (Özel Sektör / Liman)

• Hikayesi: İstanbul Boğazı’nda ve limanlarda büyük yük gemilerinden kıyıya yük taşıyan ahşap teknelerin (mavna) kürekçileri ve kaptanları.
• Doğuşu: Büyük gemilerin sığ limanlara yanaşamaması.
• Bitişi (1980’ler): Konteyner limanlarının inşası ve modern vinç sistemleri.

17. Tombazcı (Kamu / Askeri – Sivil)

• Hikayesi: Nehri geçen ordular için dubalar (tombaz) üzerine saniyeler içinde geçici köprüler kuran ve bu mekanizmayı yöneten su üstü ustaları.
• Doğuşu: Askeri lojistik ve akar sular üzerine kalıcı köprü inşasının zorluğu.
• Bitişi (1970’ler): Modern motorlu ponton köprüler ve çelik/beton köprüler.

18. Aynalı Başlıklı Kule Dalgıcı (Kamu & Özel)

• Hikayesi: Ağır pirinç kasklar, kurşun tabanlı ayakkabılar ve karadan hortumla hava pompalanan elbiselerle deniz dibinde batık çıkaran veya liman inşasında çalışan dalgıçlar.
• Doğuşu: Deniz dibi ağır inşaat ve batık kurtarma ihtiyacı.
• Bitişi (1990’lar): Bağımsız Scuba (Tüp) ekipmanları ve tüplü dalış elbiseleri.

19. Salcı (Özel Sektör)

• Hikayesi: Karadeniz ve Doğu Anadolu akarsularında tomrukları birbirine bağlayarak nehir akıntısı boyunca taşıyan ve bu salları yöneten cesur sporcu-işçiler.
• Doğuşu: Dağlık alanlardan kereste nakliyesinde en ucuz yolun akarsular olması.
• Bitişi (1970’ler): Akarsular üzerine barajların yapılması ve kamyon taşımacılığı.

20. Fenerci (Gazlı Fener Görevlisi) (Kamu)

• Hikayesi: Kıyı Emniyeti’ne bağlı olan, deniz fenerlerinin gaz lambalarını her akşam yakıp sabah söndüren, dev mercekleri her gün silen ve fenerlerde ailece izole yaşayan görevliler.
• Doğuşu: Deniz seyrüsefer güvenliği.
• Bitişi (2000’ler): Otomatik Güneş enerjili/Elektrikli fener sistemleri.

KAYNAKÇA (BIBLIOGRAPHY)

1. Koçu, Reşat Ekrem. İstanbul Ansiklopedisi (11 Cilt), İstanbul, 1958-1971. (Saka, Kuşbaz, Sahhaf-ı Seyyar maddeleri)
2. Rasim, Ahmet. Eski İstanbul Yaşayışı / Şehir Mektupları, Ötüken Neşriyat. (Eski İstanbul sokak meslekleri ve gündelik hayat)
3. Shetterly, Margot Lee. Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Mathematicians Who Helped Win the Space Race, William Morrow, 2016. (İnsan Bilgisayarlar – Human Computers)
4. Giddens, Anthony. Sosyoloji: Sanayi Toplumu ve İş Bölümündeki Dönüşümler, Kırmızı Yayınları. (Mesleklerin teknolojik doğuş ve ölüm faktörleri)
5. Öztuna, Yılmaz. Osmanlı Devleti Tarihi ve Medeniyeti, IRCICA Yayınları. (Kapan Memuru ve Kuşçu gibi kamu/saray teşkilatı meslekleri)
6. Türk Hava Kurumu Tarihçesi: Cumhuriyetin İlk Yıllarında Havacılık Finansmanı ve Tayyare Piyangosu Belgeleri, THK Yayınları. (Tayyare Piyango Biletçiliği)
7. Ahmet Rasim’in Fuhş-i Atik veya Flaş eserlerinde eski İstanbul sokak meslekleri harika tasvir edilir.
8. Orhan Pamuk’un Kafamda Bir Tuhaflık romanı (bozacı ve sokak satıcıları üzerinden) teknolojik dönüşümün meslekleri nasıl yok ettiğini anlamak için harika bir referanstır.
9. Refik Halit Karay – Memleket Hikayeleri
10. Théophile Gautier, Constantinople