Bağlantısallık Yöntemi – Prof. Dr. Türker Kılıç 

Bağlantısallık, Bilim ve Yaşamın Karmaşıklığı: Derinlemesine Bir Bakış
Prof. Dr. Türker Kılıç’ın bilim, nörobilim ve yaşamın dinamikleri üzerine yaptığı bu çarpıcı analizi, modern bilimin sınırlarını ve geleceğini sorguluyor. İşte detaylandırılmış başlıklar ve kritik vurgular:

1. Bağlantısallık: Sistemlerin Dansı

• Tanım ve Temel Prensipler:
  Bağlantısallık, parçaların birbirleriyle etkileşiminden doğan yeni nitelikler ve öngörülemez davranışlar anlamına gelir. Örneğin:
  • İETT Örneği: Otobüs, şoför ve duraklar tek başına İETT’yi oluşturmaz. Sistem, bu parçaların organize ilişkisiyle ortaya çıkar.
  • Ekonomik Ağlar: Bir ülkenin ekonomisi, bireylerin harcamaları, şirketlerin yatırımları ve devlet politikalarının etkileşimiyle şekillenir.
• Beyin ve Konnektom:
  • Nöronlar vs. Zihin: 100 milyar nöronun elektrokimyasal bağlantıları (konnektom), bilinç, yaratıcılık ve karar verme gibi üst düzey işlevleri doğurur.
  • 383 Nöronlu Solucan Deneyi: Basit bir solucanın nöron devreleri devre dışı bırakıldığında, geometrik algı kaybı veya daireler çizme gibi davranış değişiklikleri gözlemlenir. Bu, bağlantı ağlarının kritik rolünü kanıtlar.

2. Bilimsel Yöntemin Evrimi: Dogmadan Dinamiğe

• Aristoteles’in Yanılgısı:
  • “Ağır cisimler daha hızlı düşer” varsayımı, 2000 yıl boyunca sorgulanmadı. Sebep? Bilimin otoriteye dayalı dogmatik yapısı.
  • Galilei’nin Devrimi: Piza Kulesi deneyiyle Aristoteles’in varsayımını çürüten Galilei, bilimi deney ve gözleme dayalı bir zemine oturttu.
• Tümdengelim ve Tümevarım Dengesi:
  • Tümdengelim: Sezgisel varsayımlar (örneğin, “su her zaman 100°C’de kaynar”).
  • Tümevarım: Deneylerle bu varsayımları test etme (yükseklik arttıkça suyun daha düşük sıcaklıkta kaynadığını keşfetme).
  • Popper’ın Yanlışlanabilirlik İlkesi: Bilimsel teoriler, yanlışlanabilir olmalıdır. Örneğin, Newton fiziği, Einstein’ın görelilik teorisiyle sınırlarını aşmıştır.

3. Yaşam: Enformasyonun Dans Eden Ağı

• Koronavirüs ve Küresel Etki:
  • 35.000 nükleotitli bir RNA parçası (SARS-CoV-2), sağlık sistemlerini çökertti, ekonomik durgunluğa yol açtı ve sosyal izolasyonu norm haline getirdi. Bu, enformasyonun gücünün somut bir kanıtıdır.
  • Biyolojik Enformasyon: DNA’daki genetik kod, yaşamın temel yapı taşıdır. Ancak, bu kodun çevreyle etkileşimi (epigenetik), hastalıklardan davranışlara kadar her şeyi şekillendirir.
• Kaos Teorisi ve Kelebek Etkisi:
  • Kelebek Etkisi: Amazon Ormanları’ndaki bir kelebeğin kanat çırpışı, Avrupa’da fırtınaya sebep olabilir. Bu, karmaşık sistemlerdeki başlangıç koşullarına hassas bağımlılığı gösterir.
  • İklim Modelleri: Küresel ısınma projeksiyonları, okyanus akıntılarından atmosferik basınca kadar sayısız değişkenin etkileşimini hesaba katar.

4. İnsan Merkezli Uygarlık: Zaferler ve Bedeller

• Newton-Bacon-Descartes Mirası:
  • İnsanı “Doğanın Efendisi” Yapma: Bilimsel devrim, teknolojik ilerlemeyi hızlandırdı ancak doğayı kontrol edilebilir bir nesne olarak görmek, ekolojik krizleri tetikledi.
  • Gelir Eşitsizliği: Sanayi devrimi, refahı artırdı ancak kaynakların adaletsiz dağılımı, küresel eşitsizlikleri derinleştirdi.
• Yeni Paradigma: Bağlantısallık ve Bütüncül Bakış:
  • Ekoloji ve Sürdürülebilirlik: Orman yangınları veya buzul erimeleri, insan eylemlerinin doğal sistemlerle geri dönüşsüz etkileşimini gösterir.
  • Yapay Zeka ve Etik: Makine öğrenmesi algoritmaları, insan önyargılarını yansıtabilir. Bu, teknolojinin bağlantısallık içinde tasarlanması gerektiğini vurgular.

5. Geleceğin Bilimi: Enformasyon Matematiği ve Ötesi

• Enformasyon Matematiği:
  • Nörobilimdeki Uygulamalar: Beyin bağlantı haritaları (konnektom), Alzheimer veya epilepsi gibi hastalıkların tedavisinde devrim yaratabilir.
  • İklim Bilimi: Karmaşık enformasyon ağları, iklim değişikliği modellerini daha doğru hale getirebilir.
• Yaşamın Yeni Tanımı:
  • Yaşam = Enformasyon + Etkileşim: Bir hücreden gezegen ölçeğine kadar tüm sistemler, enformasyonun dinamik akışıyla var olur.
  • Otopoiesis (Kendini Üretme): Sistemler, parçaların etkileşimiyle kendini sürekli yeniden üretir. Örneğin, insan vücudu her 7 yılda bir tamamen yenilenir.

Son Söz: Dans Eden Parçalar

Prof. Kılıç’ın da altını çizdiği gibi, “Gerçek, parçaların toplamı değil, onların uyumudur.” Gelecekte bilim, insanı doğanın üstünde değil, içinde bir varlık olarak konumlandıracak. Belki de yapay zeka, iklim krizi veya pandemilerle mücadelede çözüm, bağlantısallığı anlamaktan geçecek.

“Bilim, cevaplardan çok sorularla büyür. Belki de en büyük keşif, ne kadar az şey bildiğimizi fark etmek olacak.”